13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર લાગશે રોક? સંસદમાં SHIELD બિલ લાવવાની તૈયારી
Tech News: બાળકોમાં વધતા સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન ગેમિંગના ઉપયોગ વચ્ચે તેમની ઓનલાઈન સુરક્ષાને લઈને મોટું પગલું ભરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. ભાજપના સાંસદ બૈજયંત ‘જય’ પાંડાએ બાળકોને સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઈન ગેમિંગ, ડેટા ટ્રેકિંગ અને હાનિકારક ડિજિટલ કન્ટેન્ટથી સુરક્ષિત રાખવાના હેતુથી એક પ્રાઇવેટ મેમ્બર બિલ તૈયાર કર્યું છે. આ બિલનું નામ ‘Safeguarding Healthy Internet Environments for Little Digital-Natives (SHIELD) Bill, 2025’ રાખવામાં આવ્યું છે.
આ પ્રસ્તાવિત કાયદામાં ખાસ કરીને 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મ પર નવું એકાઉન્ટ બનાવવા માટે માતા-પિતા અથવા કાયદેસર વાલીની વેરિફાઇડ મંજૂરી ફરજિયાત કરવાની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. જોકે, આ બિલ હાલમાં માત્ર પ્રસ્તાવના સ્તરે છે અને સંસદમાં હંગામા તથા કાર્યવાહી સ્થગિત થવાને કારણે શુક્રવારે તેને ઔપચારિક રીતે રજૂ કરી શકાયું નહોતું.
18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના વ્યક્તિને ‘બાળક’ ગણવાનો પ્રસ્તાવ
SHIELD બિલમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના તમામ વ્યક્તિઓને બાળક તરીકે ગણવાનો પ્રસ્તાવ છે. જોકે 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે ખાસ કડક નિયમોની ભલામણ કરવામાં આવી છે. બિલ પ્રમાણે 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનું બાળક માતા-પિતા અથવા વાલીની વેરિફાઇડ મંજૂરી વિના સોશિયલ મીડિયા અથવા ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મ પર નવું એકાઉન્ટ બનાવી શકશે નહીં. એટલે કે સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ કરતાં વધારે આ પ્રસ્તાવ parental consent આધારિત એક્સેસ સિસ્ટમ ઉભી કરવા પર ભાર મૂકે છે.
બાળકોની ટ્રેકિંગ અને પ્રોફાઇલિંગ પર પ્રતિબંધનો પ્રસ્તાવ
પ્રસ્તાવિત બિલમાં ટેક કંપનીઓ માટે પણ અનેક કડક નિયમોની વાત કરવામાં આવી છે. સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ બાળકોની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓને ટ્રેક કરીને તેમની પસંદગી કે વર્તન આધારિત પ્રોફાઇલ તૈયાર ન કરી શકે તેવી જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. બાળકોના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને તેમને personalised advertisements બતાવવા પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રસ્તાવ છે. તેનો હેતુ બાળકોના ડિજિટલ વર્તનનો વ્યાવસાયિક લાભ માટે ઉપયોગ થતો રોકવાનો છે.
બાળકોનો ડેટા 90 દિવસમાં ડિલીટ કરવો પડશે
બિલમાં બાળકોની ડેટા પ્રાઇવસીને પણ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. પ્લેટફોર્મને સેવા આપવા માટે જેટલી માહિતી જરૂરી હોય એટલો જ ડેટા એકત્ર કરવાની મંજૂરી આપવાનો પ્રસ્તાવ છે. જો બાળકનું એકાઉન્ટ નિષ્ક્રિય થઈ જાય તો નિર્ધારિત પરિસ્થિતિમાં 90 દિવસની અંદર તેનો ડેટા ડિલીટ કરવાની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. માતા-પિતા અથવા વાલી બાળકનો ડેટા ડિલીટ કરવાની માંગ કરે તો પ્લેટફોર્મને તે કાયમી રીતે દૂર કરવો પડી શકે છે.
માતા-પિતાને મળશે ‘Parental Dashboard’
SHIELD બિલનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ Parental Dashboard છે. તેના દ્વારા માતા-પિતા પોતાના બાળકની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખી શકશે. આ ડેશબોર્ડ દ્વારા પ્રાઇવસી સેટિંગ્સ મેનેજ કરવા, સ્ક્રીન ટાઇમની મર્યાદા નક્કી કરવા અને બાળકો કઈ રીતે પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે તેની દેખરેખ રાખવા જેવી સુવિધાઓ આપવાનો પ્રસ્તાવ છે.
ઉંમર ચકાસવા માટે મજબૂત Age Verification System
બાળકો માટે ઉપલબ્ધ સોશિયલ મીડિયા અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સને મજબૂત age verification system લાગુ કરવાની જવાબદારી સોંપવાનો પણ પ્રસ્તાવ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો હેતુ કોઈ બાળક પોતાની ઉંમર ખોટી બતાવીને વય મર્યાદા ધરાવતા પ્લેટફોર્મ અથવા કન્ટેન્ટ સુધી સહેલાઈથી પહોંચી ન શકે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
પોર્નોગ્રાફી અને સટ્ટા સહિતના કન્ટેન્ટથી બાળકોને બચાવવાનો પ્રયાસ
પ્રસ્તાવિત બિલ અનુસાર ટેક પ્લેટફોર્મ્સે નાબાલિગોને પોર્નોગ્રાફી, ઓનલાઈન સટ્ટાબાજી, હિંસક અથવા ઉગ્રવાદી સામગ્રી તેમજ ડ્રગ્સ સંબંધિત નુકસાનકારક કન્ટેન્ટથી સુરક્ષિત રાખવા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરવી પડશે. બાળકો માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા માટે content filtering અને safety measures વધારે મજબૂત બનાવવાનો હેતુ બિલમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
‘Report Child Harm’ બટન આપવાનો પ્રસ્તાવ
બાળકોને નુકસાન પહોંચાડતા ઓનલાઈન કન્ટેન્ટ અંગે ઝડપથી ફરિયાદ કરી શકાય તે માટે દરેક સંબંધિત પ્લેટફોર્મ પર અલગ ‘Report Child Harm’ બટન આપવાની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. ફરિયાદ મળ્યા બાદ 24 કલાકની અંદર પ્રતિસાદ આપવો અને સામાન્ય રીતે 48 કલાકની અંદર ફરિયાદનું નિવારણ કરવાનું રહેશે તેવી દરખાસ્ત છે. હાનિકારક કન્ટેન્ટ અંગે ફરિયાદ આવે તો તેને 36 કલાકની અંદર દૂર કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. જ્યારે Child Sexual Abuse Material એટલે કે CSAM સંબંધિત સામગ્રીને 24 કલાકની અંદર દૂર કરવાની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે.
નિયમ તોડનાર કંપનીને ₹10 કરોડ સુધીનો દંડ
બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા માટે બનાવવામાં આવેલી જોગવાઈઓનું પાલન ન કરનારા પ્લેટફોર્મ સામે કડક કાર્યવાહીનો પ્રસ્તાવ છે. નિયમોના ઉલ્લંઘન માટે ટેક કંપનીઓ પર ₹10 કરોડ સુધીનો દંડ લગાવી શકાય તેવી જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. જો કોઈ પ્લેટફોર્મ વારંવાર અથવા જાણીજોઈને નિયમોનો ભંગ કરે તો IT Actની કલમ 69A હેઠળ ભારતમાં તેને અસ્થાયી રીતે બ્લોક કરવાની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે.
AI Deepfake માટે પણ અલગ બિલની તૈયારી
સાંસદ બૈજયંત પાંડાએ AIના દુરુપયોગને રોકવા માટે બીજું એક પ્રાઇવેટ મેમ્બર બિલ પણ તૈયાર કર્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે. તેનું નામ ‘Protection of Personality Likeness from Artificial Intelligence Misuse Bill, 2026’ છે. આ પ્રસ્તાવનો હેતુ કોઈ વ્યક્તિની મંજૂરી વગર તેના ચહેરા, અવાજ અથવા શારીરિક ઓળખનો ઉપયોગ કરીને ખોટી AI Deepfake સામગ્રી બનાવવી અને ફેલાવવી રોકવાનો છે.
પ્રસ્તાવ મુજબ ફરિયાદ મળ્યા બાદ સામાન્ય Deepfake કન્ટેન્ટને 24 કલાકમાં અને sexually explicit સામગ્રીને 12 કલાકની અંદર દૂર કરવાની જોગવાઈ હોઈ શકે છે. છેતરપિંડી, બ્લેકમેઇલિંગ અથવા અશ્લીલતા માટે Deepfake બનાવવાના કેસમાં 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹10 લાખ સુધીના દંડનો પ્રસ્તાવ પણ કરવામાં આવ્યો છે.
હજુ કાયદો લાગુ થયો નથી
અહીં ખાસ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા સંબંધિત આ નિયમો હાલમાં દેશમાં લાગુ થઈ ગયા નથી. આ પ્રાઇવેટ મેમ્બર બિલમાં કરાયેલા પ્રસ્તાવો છે. બિલને સંસદમાં રજૂ કરવું, તેની ચર્ચા થવી અને આગળની સંસદીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ તેના કાયદાકીય ભવિષ્ય અંગે સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે.
જો SHIELD બિલ આગળ વધે છે તો તે ભારતમાં બાળકોની ડિજિટલ સુરક્ષા, સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની જવાબદારી, age verification અને data privacy સંબંધિત નિયમોમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર લાવવાની દિશામાં મોટું પગલું બની શકે છે.
