પાકિસ્તાનમાં દૂર થયો પીરિયડ ટેક્સ, ભારતથી યુરોપ સુધી મહિલાઓએ આ સામાન્ય જરૂરિયાત માટે લડાઈ લાંબી
Pakistan Period Tax Abolished: મહિલાઓના માસિક ધર્મ (માસિક ચક્ર) સાથે જોડાયેલી પ્રોડક્ટ્સ જેવી કે સેનિટરી પેડ્સ, ટેમ્પન અને મેન્સ્ટ્રુઅલ કપ પર લગાવવામાં આવતા ટેક્સને વૈશ્વિક સ્તરે ‘પીરિયડ ટેક્સ’ (Period Tax) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શરૂઆતના સમયમાં આ જીવનજરૂરી વસ્તુઓને લક્ઝરી (વૈભવી) વસ્તુઓ ગણીને તેના પર ભારે ટેક્સ વસૂલવામાં આવતો હતો અને અલગ-અલગ દેશોમાં કંપનીઓ 60% સુધી ટેક્સ વસૂલતી હતી. જો કે, હવે પાકિસ્તાનથી મહિલા સ્વાસ્થ્ય અને અધિકારોને લઈને એક ખૂબ જ મોટા અને ઐતિહાસિક સમાચાર સામે આવ્યા છે. એક લાંબી કાનૂની લડાઈ અને બે યુવા વકીલોના દેશવ્યાપી અભિયાન બાદ આખરે પાકિસ્તાન સરકારે સેનિટરી પ્રોડક્ટ્સ પર લાગતો 18% સેલ્સ ટેક્સ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાનો મોટો નિર્ણય લીધો છે.
પાકિસ્તાન સરકારે બજેટમાં કરી સત્તાવાર જાહેરાત
પાકિસ્તાનમાં સેનિટરી આઇટમ્સ અને કોન્ટ્રાસેપ્ટિવ્સ (ગર્ભનિરોધક સાધનો) પરથી 18% સેલ્સ ટેક્સ હટાવવાની આ જાહેરાત દેશના તાજેતરના બજેટમાં કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણય કોમર્શિયલ પીરિયડ પ્રોડક્ટ્સ સુધી સામાન્ય મહિલાઓની પહોંચ વધારવા માટે લેવાયો છે, કારણ કે અત્યંત મોંઘવારીના કારણે દેશમાં ખૂબ જ ઓછી મહિલાઓ આ પ્રોડક્ટ્સ ખરીદી શકતી હતી.
પાકિસ્તાનના નાણાપ્રધાન મોહમ્મદ ઔરંગઝેબે જણાવ્યું કે, “આવી વસ્તુઓ મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય, સન્માન અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં તેમની સંપૂર્ણ ભાગીદારી માટે અત્યંત જરૂરી છે. આ સાથે જ સરકાર ગર્ભનિરોધક સાધનો પરથી પણ ટેક્સ હટાવશે, કારણ કે દેશમાં વસ્તી ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહી છે જે ચિંતાનો વિષય છે. પાકિસ્તાન વસ્તીની દૃષ્ટિએ વિશ્વનો પાંચમો સૌથી મોટો દેશ છે, તેથી ફેમિલી પ્લાનિંગ (પરિવાર નિયોજન) સરકારની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતાઓમાં સામેલ છે.”
બે યુવા વકીલોની અનોખી લડત રંગ લાવી
પાકિસ્તાનમાં વર્ષો જૂનો આ પીરિયડ ટેક્સ હટાવવાનો આખો શ્રેય બે યુવા વકીલોને ફાળે જાય છે. 29 વર્ષના વકીલ અહસાન જહાંગીર ખાન અને 25 વર્ષની મહિલા વકીલ મહનૂર ઓમરે આ ગંભીર મુદ્દાને રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો હતો. તેમણે એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મામલામાં કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને સરકારને પડકારી હતી અને સેનિટરી પેડ્સને લક્ઝરી આઇટમને બદલે ‘આવશ્યક વસ્તુઓ’ ની શ્રેણીમાં રાખવા માટે કાયદો બનાવવાની જોરદાર માંગ કરી હતી.
પાકિસ્તાનમાં માત્ર 12% યુવતીઓ જ વાપરે છે સેનિટરી પ્રોડક્ટ્સ
યુનાઇટેડ નેશન્સની બાળકો માટેની સંસ્થા યુનિસેફ (UNICEF) ના એક ચોંકાવનારા અહેવાલ અનુસાર, પાકિસ્તાનમાં આર્થિક તંગી અને અવેરનેસના અભાવે માત્ર 12% મહિલાઓ અને યુવતીઓ જ કોમર્શિયલ સેનિટરી પ્રોડક્ટ્સનો ઉપયોગ કરે છે. બાકીની મોટાભાગની મહિલાઓ કપડાં અથવા ઘરે બનાવેલા અન્ય અસુરક્ષિત વિકલ્પો પર નિર્ભર છે.
વકીલોની કાનૂની અરજી મુજબ, આ પ્રોડક્ટ્સના ઓછા વપરાશનું મુખ્ય કારણ તેની અતિશય કિંમત છે. સ્થાનિક સ્તરે બનતા પેડ્સ પર 18% સેલ્સ ટેક્સ અને બહારથી આયાત કરાતા પ્રોડક્ટ્સ પર 25% વધારાની કસ્ટમ ડ્યુટી લાગતી હતી. અન્ય સ્થાનિક ટેક્સ મળીને પાકિસ્તાની મહિલાઓએ પીરિયડ પ્રોડક્ટ્સ પર કુલ 40% સરચાર્જ ચૂકવવો પડતો હતો, જેના કારણે ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ માટે આ વસ્તુઓ ખરીદવી મુશ્કેલ બની ગઈ હતી.
એક વૈજ્ઞાનિક અહેવાલ અનુસાર, એક મહિલા પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન અંદાજે 450 વખત પીરિયડ્સમાંથી પસાર થાય છે અને આ માટે તેને દર મહિને સરેરાશ 15 થી 25 સેનિટરી પેડ્સની જરૂર પડે છે.
પીરિયડ ટેક્સનો વૈશ્વિક ઇતિહાસ: કયા દેશે ક્યારે લીધો નિર્ણય?
તાજેતરના વર્ષોમાં ભારત, નેપાળ અને યુકે સહિતના ઘણા દેશોએ આ ટેક્સ નાબૂદ કર્યો છે. આ દિશામાં વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી પહેલું પગલું વર્ષ 2004 માં કેન્યાએ ભર્યું હતું.
* કેન્યા (2004): સેનિટરી પેડ અને ટેમ્પન પરથી 60% વેટ (VAT) સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરનારો કેન્યા વિશ્વનો પ્રથમ દેશ બન્યો હતો.
* કેનેડા (2015): દેશવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો અને ઝુંબેશ પછી જુલાઈ 2015 માં માસિક ધર્મ ઉત્પાદનો પરથી ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ (GST) હટાવી લેવાયો હતો.
* ભારત (2018): ભારતમાં વર્ષ 2017 માં લાગુ કરાયેલા નવા GST માળખામાં સેનિટરી પેડ્સ પર 12% ટેક્સ લગાવાયો હતો, જેને સામાજિક કાર્યકરોએ “બ્લડ ટેક્સ” (લોહી પર કર) કહ્યો હતો. વ્યાપક વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ, જુલાઈ 2018 માં ભારત સરકારે સેનિટરી પેડ્સને સંપૂર્ણપણે ટેક્સ-મુક્ત (0% GST) જાહેર કર્યા હતા.
* યુનાઇટેડ કિંગડમ (2021): યુરોપિયન યુનિયન (EU) ના કડક નિયમોના કારણે બ્રિટન પહેલા આ પ્રોડક્ટ્સ પર 5% થી ઓછો ટેક્સ કરી શકતું નહોતું. બ્રેક્ઝિટ (Brexit) પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતાં જ બ્રિટને 1 જાન્યુઆરી 2021 થી આ ટેક્સ કાયમ માટે હટાવી દીધો.
* યુરોપિયન યુનિયન (2022): વર્ષ 2022 માં યુરોપિયન યુનિયને પોતાના દાયકાઓ જૂના નિયમોમાં ઢીલ આપીને સભ્ય દેશોને (જેમ કે ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી) વેટ ન્યૂનતમ અથવા શૂન્ય કરવાની કાનૂની આઝાદી આપી હતી.
સ્કોટલેન્ડ: વિશ્વનો એકમાત્ર દેશ જ્યાં પેડ્સ તદ્દન મફત છે
ટેક્સ હટાવવાથી પણ એક ડગલું આગળ વધીને સ્કોટલેન્ડ વિશ્વનો પ્રથમ એવો દેશ બન્યો છે, જેણે વર્ષ 2021 માં ‘પીરિયડ પ્રોડક્ટ્સ ફ્રી પ્રોવિઝન એક્ટ’ લાગુ કર્યો હતો. આ ઐતિહાસિક કાયદા હેઠળ સ્કોટલેન્ડમાં તમામ સરકારી શાળાઓ, યુનિવર્સિટીઓ અને જાહેર સ્થળો પર સેનિટરી ઉત્પાદનો દરેક નાગરિક માટે તદ્દન મફત ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચોઃ શું બાળકો માટે AI ખતરનાક? આ દેશે શાળાઓમાં લગાવ્યો પ્રતિબંધ
આ પણ વાંચોઃ NEET વિદ્યાર્થીઓ માટે PM મોદીએ બતાવી સંવેદના, 45 મિનિટ એરપોર્ટ પર જ રહ્યા
અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો
