Prof Jainendra K Jain Wolf Prize physics: વિશ્વના અગ્રણી સિદ્ધાંતાત્મક ભૌતિકશાસ્ત્રીઓમાંના એક પ્રોફ. જૈનેન્દ્ર કે. જૈનને ક્વાન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં તેમના ક્રાંતિકારી સંશોધન બદલ ભૌતિકશાસ્ત્રનો સર્વોચ્ચ અને પ્રતિષ્ઠિત ‘વુલ્ફ પ્રાઇઝ’ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. જેરુસલેમમાં યોજાયેલા એક ભવ્ય રાજ્ય સમારોહમાં ઇઝરાયલના રાષ્ટ્રપતિ આઇઝેક હર્ઝોગ દ્વારા તેમને આ પુરસ્કાર એનાયત કરાયો હતો. વર્ષ 1978 થી ઇઝરાયેલના વુલ્ફ ફાઉન્ડેશન દ્વારા અપાતો આ એવોર્ડ ભૌતિકશાસ્ત્ર જગતમાં નોબેલ પુરસ્કાર જેટલો જ પ્રતિષ્ઠિત માનવામાં આવે છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ભૂતકાળમાં વુલ્ફ પ્રાઇઝ મેળવનારા 27 વૈજ્ઞાનિકો પાછળથી નોબેલ પુરસ્કાર પણ જીતી ચૂક્યા છે. પ્રોફ. જૈન ભૌતિકશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં આ સન્માન મેળવનારા ભારતીય મૂળના પ્રથમ વ્યક્તિ બનીને ઇતિહાસ રચ્યો છે.

કેવી રીતે થઈ ‘કોમ્પોઝિટ ફર્મિયન્સ’ ની શોધ

પ્રોફ. જૈનની આ વૈશ્વિક શોધની સફર વર્ષ 1989 માં શરૂ થઈ હતી, જ્યારે તેઓ યેલ યુનિવર્સિટીમાં એક યુવા પોસ્ટડોક્ટરલ સંશોધક તરીકે કાર્યરત હતા. તેમણે ભૌતિકશાસ્ત્રના સૌથી જટિલ રહસ્યોમાંથી એક ‘ફ્રેક્શનલ ક્વાન્ટમ હોલ ઇફેક્ટ’ પર સંશોધન શરૂ કર્યું. પ્રયોગો દર્શાવતા હતા કે શક્તિશાળી ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં સેમિકન્ડક્ટરના પાતળા સ્તરોમાં રહેલા ઇલેક્ટ્રોન્સ અત્યંત વિચિત્ર વર્તન કરે છે. આ કોયડાનો ઉકેલ પ્રોફ. જૈનને ત્યારે મળ્યો જ્યારે તેઓ એક ટીવી કમર્શિયલ બ્રેક દરમિયાન કાગળ પર આકૃતિઓ દોરી રહ્યા હતા. તેમને વિચાર આવ્યો કે જો ઇલેક્ટ્રોન્સને ક્વાન્ટમ વોર્ટેક્સ સાથે જોડાયેલા નવા કણો તરીકે જોવામાં આવે, તો આ રહસ્ય ઉકેલી શકાય છે. તેમણે આ કાલ્પનિક કણોને ‘કોમ્પોઝિટ ફર્મિયન્સ’ નામ આપ્યું. વર્ષ 1989 માં ‘Physical Review Letters’ જર્નલમાં પ્રકાશિત આ સિદ્ધાંતે ભૌતિકશાસ્ત્રની સમજ બદલી નાખી. તેમના દ્વારા શોધાયેલા ચોક્કસ અપૂર્ણાંક ક્રમોને આજે વિશ્વભરમાં ‘Jain Sequences’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે ક્વાન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ માટે સુરક્ષિત ક્વાન્ટમ બિટ્સ વિકસાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ રહ્યા છે.

અમારી WhatsApp ચેનલમાં જોડાવા આ લિંક પર ક્લીક કરો

https://whatsapp.com/channel/0029VauCUMx6LwHmdrOBwa2X

શારીરિક અક્ષમતાને હરાવી અમેરિકા સુધીની સફર

પ્રોફ. જૈનની આ ભવ્ય સફળતા પાછળ ભારે સંઘર્ષ છુપાયેલો છે. રાજસ્થાનના થાર રણની સરહદે આવેલા સાંભર જેવા નાના નગરમાં જન્મેલા જૈનેન્દ્ર ખૂબ નાની ઉંમરે આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન અને સત્યેન્દ્ર નાથ બોઝની વાર્તા વાંચીને ભૌતિકશાસ્ત્રી બનવાનું સપનું જોયું હતું. પરંતુ 12 વર્ષની ઉંમરે કોલકાતામાં એક ગમખ્વાર ટ્રામ અકસ્માતમાં તેમણે પોતાની માતાને ગુમાવ્યા અને પોતે જીવનભર માટે શારીરિક રીતે અક્ષમ થઈ ગયા.

આ મુશ્કેલ સમયમાં ભારતના પ્રખ્યાત ‘જયપુર ફૂટ’ કૃત્રિમ પગે તેમને ફરીથી ચાલવાની શક્તિ આપી. અદભુત ઈચ્છાશક્તિના જોરે તેમણે જયપુરની મહારાજા કોલેજમાંથી ગ્રેજ્યુએશન, IIT કાનપુરમાંથી પોસ્ટ-ગ્રેજ્યુએશન અને ન્યૂયોર્કની સ્ટોની બ્રુક યુનિવર્સિટીમાંથી Ph.D. પૂર્ણ કર્યું. વર્ષ 1981 માં 21 વર્ષની ઉંમરે જ્યારે તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે અમેરિકા ગયા, ત્યારે તેમના જીવનની એ પ્રથમ હવાઈ મુસાફરી હતી. હાલમાં તેઓ અમેરિકાની પેન્સિલવેનિયા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીમાં ફિઝિક્સના પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે અને 250 થી વધુ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પત્રો લખી ચૂક્યા છે.

ભારતમાં વિજ્ઞાનના વિકાસ માટે લોધા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (LTPI) ની સ્થાપના

પ્રોફ. જૈન અત્યારે મુંબઈ ખાતે નવી સ્થપાયેલી ‘લોધા થિયોરેટિકલ ફિઝિક્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ’ (LTPI) ના સ્થાપક નિયામક તરીકે ભારત દેશના યુવા વૈજ્ઞાનિકોને માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે. આ સંસ્થા ભારતમાં મૂળભૂત સિદ્ધાંતાત્મક ભૌતિકશાસ્ત્રના સંશોધન માટે સંપૂર્ણપણે ખાનગી ભંડોળથી બનેલું પ્રથમ કેન્દ્ર છે. વુલ્ફ પ્રાઇઝ મેળવ્યા બાદ પ્રોફ. જૈને અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક જણાવ્યું કે, “રાજસ્થાનના ગ્રામ્ય વિસ્તારમાંથી શરૂ થયેલી મારી આ સફરમાં ભૌતિકશાસ્ત્રે મને કલ્પના કરતાં પણ ઘણું વધારે આપ્યું છે. મને આશા છે કે LTPI ભારતના યુવા વૈજ્ઞાનિકોને ભૌતિકશાસ્ત્રના સૌથી ગહન પ્રશ્નો પર વૈશ્વિક સ્તરે સંશોધન કરવાનું શ્રેષ્ઠ વાતાવરણ પૂરું પાડશે.”

આ પણ વાંચો: યુસુફ પઠાણના વિવાદિત પ્લોટની VMC કરશે હરાજી: હાઈકોર્ટના આદેશ બાદ મોટો નિર્ણય