ભારતના એકમાત્ર જ્વાળામુખીમાં વિસ્ફોટ, અંદામાન પાસે આવ્યો 4.2ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ

ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી બૈરન ટાપુમાં વિસ્ફોટ થયો હતો. આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના આ નિર્જન ટાપુ પર 13 અને 20 સપ્ટેમ્બરના રોજ બે હળવા વિસ્ફોટો થયા હતા. આ ટાપુ પોર્ટ બ્લેરથી લગભગ 140 કિલોમીટર દૂર સ્થિત છે. ભારતીય નૌકાદળે પણ આ ઘટના નોંધી છે. હાલમાં આસપાસના વિસ્તારો માટે કોઈ ખતરો નથી. જોકે, આંદામાનમાં 4.2 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ પણ આવ્યો હતો.

બૈરન ટાપુ શું છે?

બૈરન ટાપુ એ આંદામાન સમુદ્રમાં એક નાનો ટાપુ છે, જે સંપૂર્ણપણે જ્વાળામુખીથી બનેલો છે. અહીં કોઈ માણસો રહેતા નથી, ફક્ત જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ રહે છે. તે ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી છે, જે બંગાળની ખાડી નીચે ટેક્ટોનિક પ્લેટો (પૃથ્વીના સ્તરો) ની અથડામણથી બનેલો છે. આ ટાપુની ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી 354 મીટર છે. તે વૈજ્ઞાનિકો માટે એક મુખ્ય સંશોધન કેન્દ્ર છે.

પહેલો વિસ્ફોટ 13 સપ્ટેમ્બરના રોજ થયો હતો, જે ધુમાડો અને રાખ ફેલાવતો હતો. પછી 20 સપ્ટેમ્બરના રોજ બીજો વિસ્ફોટ થયો. આ “સ્ટ્રોમ્બોલિયન” પ્રકારના વિસ્ફોટ હતા, જે હળવા પણ વારંવાર થતા હોય છે. જૂલાઈ 2025માં પણ અહીં ગતિવિધિઓ જોવા મળી હતી. ડાર્વિન વોલ્કેનો એન્ડ એશ એડવાઈઝરી સેન્ટર (VAAC) એ 30 જુલાઈથી 5 ઓગસ્ટ દરમિયાન રાખના પ્લમ જોયા હતા. જોકે, આ વિસ્ફોટ એટલા હળવા હતા કે તેઓ હવાઈ મુસાફરી અથવા નજીકના ટાપુઓને અસર કરતા નહોતા.

ભારતીય નૌકાદળે 20 સપ્ટેમ્બરના વિસ્ફોટનો વીડિયો રેકોર્ડ કર્યો હતો, જેમાં લાવાની વહેતી નદી દેખાઈ હતી. અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે દેખરેખ ચાલુ છે, પરંતુ પોર્ટ બ્લેર અથવા અન્ય વિસ્તારો માટે કોઈ ચેતવણી આપવામાં આવી નથી.

બૈરન ટાપુનો ઇતિહાસ: સદીઓથી ફાટતો જ્વાળામુખી

આ જ્વાળામુખી સૌપ્રથમ 1789માં રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારથી, તે ક્યારેક ક્યારેક ફાટતો રહે છે. 1991માં એક મોટો વિસ્ફોટ થયો હતો, જેમાં લાવા દૂર દૂર સુધી વહેતો હતો. તે 2017 અને 2018માં પણ એક્ટિવ હતો. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે જ્વાળામુખી એક સબડક્શન ઝોનમાં સ્થિત છે, જ્યાં ભારતીય પ્લેટ બર્મા પ્લેટની નીચે ડૂબી રહી છે.

આ મેગ્મા છોડે છે અને વિસ્ફોટો શરૂ કરે છે. ટાપુ સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ છે કારણ કે તે એક સંરક્ષિત વિસ્તાર છે. પ્રવાસીઓને મંજૂરી નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો અભ્યાસ માટે મુલાકાત લે છે. બૈરન કબૂતર જેવા દુર્લભ પક્ષીઓ અહીં જોવા મળે છે.

ભય શું છે? પર્યાવરણ અને આસપાસના વાતાવરણ પર અસર

આ વિસ્ફોટો હળવા છે, પરંતુ લાંબા ગાળે, રાખ નજીકના દરિયાઈ જીવનને અસર કરી શકે છે. માછલી અને કોરલ રીફને નુકસાન થઈ શકે છે. રાખથી હવાઈ મુસાફરી જોખમમાં છે, પરંતુ ફ્લાઇટ્સ હાલમાં સલામત છે. આબોહવા પરિવર્તન જ્વાળામુખીની પ્રવૃત્તિમાં વધારો કરી શકે છે, પરંતુ બૈરન હાલમાં કોઈ નોંધપાત્ર જોખમમાં નથી. ભારતીય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ (GSI) અને નૌકાદળ દેખરેખ રાખી રહ્યા છે. જો વિસ્ફોટો તીવ્ર બને છે, તો ચેતવણી જાહેર કરવામાં આવશે.

તે ભારત માટે શા માટે ખાસ છે?

ભારતમાં થોડા જ્વાળામુખી છે, તેથી બૈરન ટાપુ અનન્ય છે. તે વૈજ્ઞાનિકોને પૃથ્વીની અંદરની પ્રવૃત્તિને સમજવામાં મદદ કરે છે. આ ટાપુનું નામ, “બૈરન” અથવા “ઉજ્જડ” માટેના અંગ્રેજી શબ્દ પરથી આવ્યું છે, કારણ કે ત્યાં કંઈ ઉગતું નથી. પરંતુ તે પ્રકૃતિની શક્તિનું પ્રતીક છે. આ વિસ્ફોટો આપણને યાદ અપાવે છે કે પૃથ્વી કેટલી જીવંત છે.